| Motivatie
In de loop van het eerste jaar werken als kunstzinnige therapeute in
mijn eigen praktijk viel me op, dat veel van mijn cliënten in therapie
kwamen, om via het kunstzinnige werk hun zelfkennis te ontplooien. Een
lichamelijke aandoening was vaak maar een voorwendsel om te kunnen komen.
Een van mijn cliënten kwam via een innerlijke beleving uit zichzelf
tot het schilderen van cirkelmotieven. Toen ik dit zag, dacht
ik aan een boek over Mandala-schilderen, waarin ik drie jaar geleden
met groot interesse las, maar dat ik na de vakantie opzij had gelegd
om weer de opleiding SKT in Leiden te gaan volgen.
Toen ik het boek opnieuw ter hand nam, vond ik terug wat me eerder fascineerde,
namelijk de methode van het interpreteren van de intuïtief geschilderde
mandala's.
Het is een methode, waar men door eigen associaties stap voor stap achter
het motief van het zelf geschilderde mandala en de op dit moment spelende
levensvraag-of problematiek kan komen.
Dit sprak me aan.Vooral het feit, dat er niet iemand tegenover je zit
en jou je eigen mandala gaat uitleggen, maar dat dit je eigen werk is,
je eigen proces van bewustwording.
Ik richtte een kleine groep (4 mensen) op, met het doel, de methode
van mandala´s schilderen en interpreteren zelf te gaan onderzoeken
om te zien in hoeverre ik deze in de Kunstzinnige Therapie zou kunnen
toepassen.
Het was een leuke ervaring met vele inzichten voor ons werk, die ik
graag wil delen.
Het volgende hebben wij onderzocht:
- Het begrip mandala en diens introductie in de therapie
- Een mandala schilderen (tekenen, "vervaardigen") en zelf interpreteren
- Inspiratiebronnen voor het intuïtieve schilderen
van mandala's
- Interpreteren van het eigen mandala
- Inzichten en resultaten voor de therapie
- Levensloopmandala´s in de therapie
- Groepsmandala´s
- twee voorbeelden (strandmandala en bloemenmandala)
- Sociaal - therapeutische doelen
1. Het begrip mandala en diens
introductie in de therapie
Het begrip mandala is Sanskriet (de taal van de Indische dichters en
wetenschappers) en betekent centrum of magische kring. Cirkels en kringvormen
zijn in de natuur, in alle culturen en door de eeuwen heen te vinden.
De kring is het oersymbool voor eenheid (Ganzheit).
De psycholoog en psychiater Carl Gustav Jung (1875-1961) introduceerde
het begrip mandala in de therapie.
Na de breuk met zijn vriend en collega Sigmund Freud bevond hij zich
tijdens een lange periode (tussen 1912-1919) in een diepe crisis. In
deze tijd tekende hij min of meer bewust aan de randen van zijn schrijfpapier
cirkelvormige motieven. Later ontdekte hij dat deze motieven een uitdrukking
waren van zichzelf op dat moment. Hij schreef, dat de mandala een spiegel
van het zelf (das Selbst als der Ganzheit der Persönlichkeit) als
een centraal en verenigend princip is: ".. .die Ahnung eines Persönlichkeitszentrums,
sozusagen eine zentrale Stelle im Inneren der Seele, auf die alles bezogen,
durch die alles geordnet ist und die zugleich eine Energiequelle darstellt."
(GW.Bd.971:377)
Nadat Jung de betekenis van de cirkelmotieven voor zichzelf ontdekte,
deed hij theoretisch en praktisch onderzoek. Hij noteerde en gaf vorm
aan wat het onbewuste hem te zeggen had. "Die Jahre, in denen ich
mich durch die inneren Bilder leiten ließ, waren die wichtigsten
meines Lebens." (Jung)
Uiteindelijk introduceerde hij het werken met mandala's in de therapie.
De Amerikaanse kunsttherapeute Susanne Fincher heeft op basis van eigen
werkervaringen een methode ontwikkeld, die aansluit aan de inzichten
van C.G.Jung en in haar boek "Mandala-Malen, der Weg zum eigenen
Centrum" (Fincher, 1999) openbaar gemaakt. Haar methode vormde het uitgangspunt
van ons verkennend onderzoek.
We hebben haar methode aan onszelf getest en verdergaande ervaringen
genoteerd.
2. Een mandala schilderen
(tekenen, "vervaardigen") en zelf interpreteren
Inspiratiebronnen voor het intuïtieve schilderen van mandala´s:
Fincher stelt voor, om na een meditatie (zich concentreren, bezinnen
en tot zichzelf komen) intuïtief met het schilderen in een
voorgetekende kring van 30 cm te beginnen. Men gebruikt dan die kleur,
die men zag tijdens de meditatie of de kleur die men op dit moment het
liefst wil gebruiken. Men schildert helemaal vrij, het hoeft niet
geometrisch te zijn en niets voor te stellen, maar het kan wel, als
men daar zin in heeft. Het mogen innerlijke beelden zijn van dromen
of meditaties, maar je kan ook schilderen wat op dit moment in je opkomt.
Men schildert door, tot men het gevoel heeft dat het klaar is.
We hebben ervaren dat dit de meest directe methode is om uit zichzelf,
uit de eigen intuïtie te schilderen. Maar het kan, als men een
reeks van mandala´s maakt, al gauw saai worden en het gebeurt
soms ook, dat men met deze vorm van inspiratie wat "moeilijk uit de
voeten komt".
We vroegen ons af, of er nog andere (misschien meer speelse) mogelijkheden
zijn om zich te laten inspireren.
Amina bracht kaarten met afbeeldingen daarop mee. We mochten twee kaarten
trekken, een kaart lag in het midden. Vervolgens was de opdracht om
zich door de motieven of de kleuren of de getallen te laten inspireren
en met deze inspiraties een eigen mandala te tekenen (met pastelkrijt).
Iedereen had dus twee eigen kaarten en de groepskaart als inspiratiebron.
Aan het eind zagen wij, dat iedereen zich van datgene liet inspireren
wat hem op dit moment het meest aansprak en daarmee weer zijn oereigen
mandala ontwikkelde.
Hetzelfde hebben we met een groentemandala onderzocht. Iedereen heeft
een eigen groentemandala gecreëerd met die groentes die hem op
dat moment lekker leken. Een bakvorm, uitgelegd met zacht, wit
papier was de bodem. Het was een heel aandachtig gebeuren.
Groentemandala
op een bodem van witte rijst
(23.4.02)
We ontdekten dat het niet uitmaakt op welke manier men zich laat inspireren
tot het schilderen of vervaardigen van een mandala en ook niet welke
materialen men gebruikt. Belangrijk is, dat men met zijn gevoelens bij
zichzelf blijft en zich verbindt met hetgeen men doet. Als men serieus,
met aandacht en liefde werkt, wordt het altijd iets persoonlijks.
Als men klaar is met de mandala, bekijkt men het vanaf een grotere afstand
en geeft het intuïtief een titel, een titel die net in je opkomt,
zonder te veel te denken.
Deze fase van het maken van een mandala en het geven van een titel
is speels en intuïtief.
De volgende stap, het interpreteren, vraagt ons bewuste denken en associëren.
Interpreteren van het eigen mandala
Stap 1 (waarnemen en noteren)
Men kijkt naar de mandala en noteert alle kleuren die men ziet, alle
vormen en alle getallen
Stap 2 (associëren)
Men schrijft achter elke kleur, elke vorm en elke getal de associaties
die men bij deze kleur, deze vorm, dit getal heeft. De associaties
hebben alleen betrekking tot die ene kleur (of vorm, of getal), onafhankelijk
van de mandala. Het zijn vaak vele associaties en het is belangrijk
om ze allemaal te noteren.
Daarna kan men kijken naar oeroude mensheidssymbolen
(te vinden o.a. bij Fincher, p.54-196) en noteert, wat men voor zichzelf
van toepassing vindt. Bijvoorbeeld is het getal 1 symbool voor eenheid
en begin. Of de kleur rood is een oersymbool voor vitaliteit, vuur,
bloed. De vogel is een oeroud symbool voor de menselijke ziel, e.v.
Bij het groentemandala hebben wij vooral onze eigen associaties met
betrekking tot kleuren, vormen, getallen en de groentes gevormd maar
ook een boek over de betekenis van levensmiddelen gebruikt (Beerlandt,
2000).
Deze stap van associëren vraagt veel tijd en het is belangrijk
om zorgvuldig daarmee om te gaan. Zorgvuldig betekent dat je
alleen datgene noteert wat werkelijk voor jezelf van toepassing is
en dat je probeert zoveel mogelijk daarvan te vinden en te noteren.
Stap 3 (verbinden en vertalen)
Men laat het gehele werk een of twee dagen rusten (bezinken). Als
men de indrukken in zich opgenomen heeft, verbindt men de associaties
van kleuren, vormen en getallen met betrekking tot het eigen mandala
met elkaar. Op die manier vindt men de in het eigen mandala aanwezige
symboliek. Men vertaalt de symboliek uit het visuele naar het verbale.
Zo maakt men zich de betekenis van symbolen voor zichzelf bewust en
krijgt verder inzicht tot zichzelf.
Stap 4 (verhaal schrijven)
Nu verbindt men de symboliek van de mandala met de intuïtief
gegeven titel.
In een sfeer van aandacht en bezinning beschrijft men in een klein
verhaal de betekenis van de mandala voor zichzelf.
Inzichten en resultaten voor de therapie:
Wat we binnen onze onderzoeksgroep ervaren hebben, is, dat iedereen
door het schilderen op deze manier intuïtief zichtbaar maakte,
wat op dit moment in hem leefde. Deze (levens)thematiek, die tussen
bewustzijn en onbewustzijn zweefde en die men voortdurend over
een hele lange periode met zich meedroeg zonder iets daarmee te kunnen,
wordt nu gevisualiseerd in kleuren, vormen en getallen, de mandala
wat men voor zich heeft liggen.
Nu kan men de dialoog aangaan. Door het verkennen, verbinden en vertalen
van de geschilderde symboliek is een inhoudelijke duiding van de mandala
mogelijk. Op die manier wordt de gevisualiseerde (levens)thematiek
in het volle bewustzijn verheven. Nu deze bewust is, kan en
zou men daar iets mee moeten doen. Men heeft zich de tegenwoordige
zijnstoestand bewust gemaakt en kan denkend en handelend, toekomstgericht
daarop reageren. Dit proces kan ook weer schilderend begeleid worden.
Uiteindelijk heeft men een reeks mandala's horende bij een bepaalde
levensthematiek of -problematiek. Meestal gaat het uit van het speciale
van de op dit moment spelende thematiek (in het eerste mandala) en
komt men vervolgens tot meer algemene levensvragen en toekomstvisies.
In de therapie is de taak van de therapeut bij dit bewustwordingsproces
van zijn cliënt vooral een steunende en begeleidende. De therapeut
legt het proces uit, schept de voorwaarden voor het schilderen,
creëert de sfeer van rust en bezinning, is gesprekspartner en
inspirator bij de zoektocht van zijn cliënt.
De therapeutische doelen zijn samengevat:
- het proces van bewustwording (van de individuele symboliek van de
cliënt, van een op dit moment spelende (levens)-problematiek,
evt. van algemene levensvragen en toekomstvisies) - het ontwikkelen
van mogelijke handelingsstrategieen om met de bewust geworden situatie
om te kunnen gaan en verder te komen.
Drie voorbeelden van geschilderde en getekende mandala´s
en de bijbehorende verhalen, ontstaan tijdens het onderzoek, willen
wij laten zien:
|
"Samen zijn" (18.4. 02)
|
Het verhaal (in gedichtvorm):
Ontplooien vanuit het centrum
Samen
De reis naar het centrum
Samen
Rond en recht
Samen
|
Titel: "Samen op weg, hoera!" (18.4.
02)
|
Het verhaal:
In dit mooie landschap staat het samenzijn centraal
en uit zich in de twee figuratieve bomen, die zich uitbundig
laten gaan in het groeiproces. Samen staan zij geworteld in
de aarde en geeft de aarde iets van een beschermende kom eromheen,
maar ze groeien ongestoord en enthousiast verder, zo is te
zien in de mandala. Soms lijken de twee op parmantige vogelachtige
wezens die nieuwsgierig om zich heen kijken in het fraaie
landschap met de bergen en dan weer lijken ze als in een dans
te verkeren. Ergens lijken ze ook met hun aandacht naar boven
gericht te zijn naar de spiralende bal in de lucht.
Het water aan beide zijde van het land is af en toe onstuimig
maar dreigt niet echt het land te overspoelen.
De bergen staan voor zuiverheid en meditatie en de spiraalvorm
voor harmonie en ontwikkeling - ontwikkelingen die steeds
beter harmonieus op elkaar afgestemd raken.
Mijn ervaring van de laatste tijd is dat er in het samenzijn
en samenwerken met andere mensen een andere en vernieuwende
energie stroomt, die met veel levensvreugde en plezier gepaard
gaat. Eigenlijk ben ik sinds kort het samen dingen doen weer
aan het ontdekken en laat me ervaren hoe belangrijk dat voor
mij is. Het alleen maar alleen zijn is voor mij wel genoeg
geweest. Het gaat om het evenwicht. Dan weer alleen-dan weer
samen, e.v.
|
|
Titel: "Zomerbloem "
(21.03.02)
|
Het verhaal:
Ik voel kracht en liefde in mij, die naar buiten willen en een
richting gaan zoeken. Het is een beweging tussen vasthouden
(vorm) en loslaten. Het is het deel van mij, dat ik vooral aan
mijn kinderen gaf - de liefde, de toewijding en de kracht in
de dingen van het dagelijkse leven. Het rood (Magenta) staat
ook symbolisch voor wat ik ontving door hun. Ik weet, dat ik
uiteindelijk los moet laten en vooral wil laten.
De bloemen, de zon een het groen van de bladeren staan voor
mij voor het groeien en bloeien in de natuur, voor de mogelijkheid
van vernieuwing, de mogelijkheid voor nieuwe zingeving.
De bloem in het midden van de mandala is symbool voor de wens
vanuit mijn innerlijk zijn, de kern, te leven. Ik herken in
de evenwichtige getallen en in het kruis mijn sterk behoefde
aan harmonie en evenwicht in mezelf en in de relaties met anderen.
De sterke lijn om de mandala heen laat me zien, dat ik mezelf
goed kan bewaken, maar dat ik me op dit moment ook te sterk
afsluit.
Ik wil me in de toekomst meer naar buiten gaan richten. Dat
kan ik in persoonlijke relaties en vooral ook in mijn werk.
Ik zal me sterk op mijn werk gaan richten. Ik voel mijn werk
als een dienst voor mensen, waarvoor veel liefde en kracht nodig
zijn.
Ik wil mijn lichtheid terugvinden, die een deel van me is en
handelend op de toekomst vertrouwen. Het windmolentje zal daarvoor
staan. |
3. Levensloopmandala´s
in de therapie
Madeleine stelde voor om een levensloopmandala in zeven-jaarsperiodes
te maken. We verdeelden de mandala dus in even grote segmenten,
afhankelijk van onze leeftijd. Vervolgens begonnen wij bij de eerste
zeven jaar. Iedereen gebruikte die kleuren (vormen, getallen), die
gevoelsmatig bij zijn eerste zeven-jaarsperiode pasten. Op die manier
gingen we door. We merkten heel snel, dat elke zeven-jaarsperiode
eigen ruimte vroeg. Dus onze indeling in gelijkgrote segmenten was
eigenlijk niet reëel in verhouding met onze belevingen en herinneringen.
Iedereen nam vervolgens de ruimte en die kleuren (vormen, getallen),
die de gegeven zeven-jaarsperiode vroeg.
Toen we klaar waren met het schilderen, hebben we onze ervaringen
uitgewisseld.
We stelden vast, dat we allemaal onze eigen levensloop gevoelsmatig
heel sterk beleefden. Het was een wisselend gebeuren tussen aan de
ene kant kleuren intuïtief en bewust kiezen, aan de andere
kant door de kleuren geïnspireerd en geraakt te worden. Daardoor
werd het schilderen een proces waarbij gevoel en bewustzijn
nauw samenspeelden en men met het bewustzijn tot de gevoelens kon
voordringen en omgekeerd de opgeroepen gevoelens om bewuste herinneringen
vroegen. Op die manier kwamen we tot de bewuste beleving van onze
gevoelens van elke zeven-jaarsperiode.
Duidelijk was, dat de bewuste beleving van de gevoelens niet betekende,
dat we bepaalde gebeurtenissen bewust herbeleefden. Soms gebeurde
dat wel, maar soms ook niet.
Als een cliënt er behoefde aan heeft om met zijn levensloop bezig
te zijn is het mogelijk, om op deze manier te beginnen en vervolgens
elke zeven-jaarsperiode apart te behandelen, door een apart mandala
(of ook meerdere mandala's) van elke periode te gaan schilderen. Dit
kan verbonden worden met biografisch georiënteerde gesprekstherapie.
In deze mandala zijn duidelijk 7 zeven-jaarsperiodes
herkenbaar
|
